تهیه و ویرایش : رقیه قاسم زاده
کاکرودی
عنوان :
بررسی خلاقیت ونقش آن در رشد استعدادهای کودکان
مقدمه
خلاقیت زیباترین و شگفت انگیزترین خصیصه
ی انسان است. غنا، پویایی و بقای هر فرهنگ و تمدنی
به خلاقیت
مردمان آن بستگی دارد و این واقعیت را تاریخ بارها به اثبات رسانده است. اکنون در آغاز هزاره ی سوم به جرأت می توان گفت خلاقیت همان چیزی است که
زندگی مدرن بشر متمدن را از زندگی ابتدایی انسان
نخستین جدا می کند. اگر اکنون در شروع قرن بیست ویکم مشاهده
می کنیم که
در قسمتی از دنیا انسان هایی رؤیایی دست یابی به کرات دور دست و سکونت در فضا را به واقعیتی عینی بدل کرده اند ، برای لحظه ای
بیندیشیم که در همین لحظه در گوشه های دیگری از
دنیا ، انسان های دیگری نیز زندگی می کنند که شیوه ی زیستن
آنها همانند
بشر هزاران سال پیش است ، به راز خلاقیت ، این موهبت منحصر به فرد انسان ، پی خواهیم برد.
ما با انفجار دانش رو به رو هستیم و باید همسفران خود را نوآور،
خلاق و دارای استقلال فکری بار آوریم و آنها را در محیطی قرار دهیم که آنها
را خلاق بار آورد. این سرمایهها هستند که منجر به نوآوری، رشد و توسعه جامعه خواهند شد. بدینمنظور
پنجره دانش را باید باز کرد و به تربیت نسلی خلاق پرداخت.
بیان مساله
آیا
بین خلاقیت و تخیل ارتباطی وجود دارد؟
اهمیت
اشتباهات در فرایند خلاق بودن چیست؟
آیا
بین خلاقیت و هنر ارتباطی وجود دارد؟
آیا
ارتباطی بین خلاق بودن کودک و نژاد ، قومیت ، مذهب، طبقه اجتماعی کودک وجود دارد؟
آیا
ارتباطی بین خلاقیت و بازی وجود دارد؟
آیا
ارتباطی بین خلاقیت و رشد استعداد موسیقی ، استعداد حرکات موزون ، نقاشی، بازی ،
آگاهی از محیط پیرامون وجود دارد؟
آیا
محیط در پرورش خلاقیت و نقش آن در
رشد استعدادهای کودک تاثیر دارد؟
رابطه
قرار گرفتن در گروه های همسالان یا غیر همسالان در پرورش خلاقیت در کودکان چگونه است؟
هر چند خلاقیت یک توانایی همگانی
است و همه ی انسان ها کمابیش از آن برخوردارند، اما افراد ی که خلاقیت بالایی
دارند و به عنوان افرادی خلاق شناخته می شوند، دارای خصوصیات شخصیتی و رفتاری ویژه
ای هستند که به وسیله ی این خصوصیات می توان آن ها را از سایر افرادی که از خلاقیت
کم تری برخوردار هستند ، تشخیص داد. فایده ی اصلی آشنایی با ویژگی های افراد خلاق
این است که می توانیداز آن ها به عنوان الگوهای رفتاری برای ایجاد و پرورش
رفتارهای خلاقانه در کودکان استفاده کنید . در این قسمت با مهمترین و بارزترین این
ویزگی ها آشنا می شوید:
_
استقلال_ ریسک پذیری_ کنجکاوی_ علاقه به کارهای پیچیده_ تحمل ابهام
_ انعطاف پذیری_ شوخ طبعی_
اعتمادبه نفس بالا_ ابتکار_ پشتکار_ تخیل قوی
_ حساسیت وتوجه_ زیبایی دوستی_
تردید
همه
انسانها در کودکی از استعداد و خلاقیت برخوردارند، اما نداشتن محیط مناسب و بی
توجهی به این توانایی و عدم تقویت آن مانع بروز خلاقیت می شود. محیط مساعد برای ایجاد رفتارهای خلاق را می
توان از راه های مختلف به وجود آورد و باید آن را براساس اصولی بنا کرد که
به رفتار خلاق منجر شود، محیط یا جوی که به تحقق چنین هدفی می انجامد،
باید سه عامل را مد نظر داشته باشد که عبارتند از: عامل فیزیکی، عامل
عقلانی و عامل عاطفی. الف) عامل فیزیکی
شکل ظاهری محیط در پرورش و
ظهور خلاقیت و برانگیختن قوای خلاق کودکان و آسان کردن فرآیند یادگیری نقش بسیار مهمی
را ایفا می کند. محیط از نظر فیزیکی باید از ترتیبی برخوردار باشد که بتواند
انواع فعالیتهای مجازی را که مربی می خواهد انجام دهد در آن فراهم آورده شده
باشد. البته فراهم کردن محیط مناسب برای پرورش خلاقیت، به آن معنا نیست که
در آن هیچ نظمی نباشد و کودکان هر کاری که دلشان می خواهد انجام دهند.
ب) عامل عقلانی
به طور کلی ساختار فکری محیط
زمانی می تواند موجب رشد خلاقیت شود که نیروی تفکر و اندیشه را در آنها تقویت کند.
ج) عامل عاطفه
ساختار عاطفی مناسب می تواند
توانایی خلاقیت را در همه کودکان شکوفا
سازد. منظور از جو عاطفی آن است که آنها بتوانند احساس امنیت کنند و قادر باشند نسبت به محرک
های فیزیکی و عقلانی ارایه شده همسالان واکنش مطلوب نشان دهند.
...
اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
از
آنجایی که جهانی که در آن زندگی به سرعت در حال تغییر است و ما نمی دانیم
فرزندانمان در بزرگسالی با چه مسائلی روبرو خواهند بود ولی می دانیم برای اینکه
بتوانند با این مسایل روبرو شوند باید خلاق و اهل تخیل باشند . این تحقیق در واقع
اطلاعاتی نه چندان جامع در خصوخ خلاقیت و خلاق بودن کودکان و رابطه آن با رشد
استعدادهای کودکان ارائه می دهد .با توجه به اینکه تحقیقاتی که تا امروز در این
زمینه انجام شد ، همگی مقطعی بوده و برای کروه خاصی در زمان معینی انجام گرفته
(تحقیق میدانی ) و تحقیق کتابخانه ای در این زمینه که در بر گیرنده و بررسی کننده
تمام جوانب باشد تا به حال انجام نشده است .
اهداف تحقیق
هدف کلی :
درک این مساله که خلاقیت چیست و چه نقشی در رشد استعدادهای کودکان دارد ؟
اهداف ویژه یا جزئی:
رسیدن به جواب این سوالات که به چه کودکی خلاق گویند وخلاقیت در کودکی چه ویژگیهایی
دارد؟ عوامل موثر بر رشد استعداد کودکان کدامند ؟ و جایگاه خلاقیت در این میان
کجاست؟ چه عواملی باعث تشویق خلاقیت در کودکان می شود ؟ موانع خلاقیت در کودکان
کدامند؟ و راههای تقویت خلاقیت و مقابله با موانع خلاقیت کدامند؟ خلاق بودن تا چه اندازه در رشد استعداد کودکان
نقش دارد؟ و آیا تاثیر آن بر رشد استعدادهای مختلف کودک یکسان است ؟ در هر مورد
چگونه است؟ بزرگسالان چگونه می توانند خلاقیت و تخیل را در کودک رشد دهند؟
واژه های کلیدی و متغیر های تحقیق
خلاقیت: خلاقیت به معنای خلق و آفرینش اندیشه ها، ایده ها، افکار نو و بدیع، متفاوت
نگریستن ، کشف و ابداع راه حل های جدید برای حل یک مسأله است.
استیفن
رابینز خلاقيت را به معناي توانايي تركيب
انديشه ها و نظرات در يك روش منحصر به فرد با ايجاد
پيوستگي بين
آنان بيان مي كند .
جامعترین تعریف خلاقیت توسط
<گیلفورد>
دانشمند آمریکایی عرضه شده
است. او خلاقیت را با تفکر واگرا (دست یافتن به رهیافتهای جدید برای مسائل) در مقابل تفکر
همگرا(دست یافتن به پاسخ) مترادف دانسته است. افرادی که تفکر واگرا دارند در
فکر و عمل خود با دیگران متفاوتند و از عرف و عادت دور شده روشهای خلاق و جدید
را به کار میبرند. برعکس کسانی که از این خصوصیت برخوردار نیستند، تفکر همگرا
دارند و در فکر و عمل خود از عرف و عادت پیروی میکنند. پس تفکر واگرا یعنی دور
شدن از یک نقطه مشترک که همان رسم و سنت و عرف اجتماع است و تفکر همگرا یعنی
نزدیک شدن به آن نقطه.
امروزه
ثابت شده است كه برخلاف باور بسياري كه
ابداع و خلاقيت را خصوصيت ذاتي بعضي افراد مي
دانند ، اين
استعداد در نوع بشر به اندازه حافظه عموميت دارد و مي توان آن را با كاربرد اصول و فنون معين و ايجاد طرز تفكرهاي جديد و
ايجاد محيطي مناسب پرورش داد. (( رابرت
اپسين )) مي گويد : (( من پس از بيست سال تحقيق ، بررسي و
مطالعه روي
اين مساله به اين نتيجه رسيدم كه همه انسان ها از قوه خلاقيت
برخوردار
هستند و استثنايي وجود ندارد .)) پس مي توان موهبت خلاقيت را با به كارنگرفتن پژمرده نمود و يا با انجام فعاليت هايي كه
بيشترين امكان را براي پرورش خلاقيت ايجاد مي
كند آن را توسعه داد .
استعداد: ر تعريف استعداد گفته اند كه آن توانايي بالقوه اي است كه اگر در محيط مساعدتري قرار بگيرد، به شكوفايي مي انجامد.فردي كه استعدادهايش به نحو مطلوبي به شكوفايي رسيده باشد به تعبير مازلو به خود شكوفايي دست يافته است.
پياژه در تعريف استعداد مى گويد: آنچه دو فرد
را كه داراى بهره هوشى مساوى باشند از يكديگر متمايز مى سازد، استعداد مى نامند.
هر انسانى داراى استعداد عمومى و اختصاصى
است. اگر استعدادهاى آدمى را به درختى تشبيه كنيم
استعدادهاى عمومى همچون تنه درخت است كه از آن شاخه ها و … به صورت استعدادهاى
اختصاصى جلوه گر مى شود.
تخیل: دکتر نسرین امیری فوق تخصص روان پزشکی کودک از دانشگاه علوم بهزیستی
تهران درباره تعریف تخیل می گوید: معنایی که از تخیل استنباط می شود واقعیت گریزی
است. بدین معنا که ما واقعیت را به هم می ریزیم تا آنچه را که می خواهیم به وجود آوریم و به هم ریختن
واقعیت برای انطباق با علایق خودمان، تخیل است. تخیل یعنی بازی بدون عمل (
دیگوتسکی ، 1978 ) ، توانایی مجسم کردن تصورات بینایی، حسی و شنوایی در ذهن(رابرت
موسیقی دان).
نوع مطالعه، روش و نحوه اجرای تحقیق
روش
مطالعه تحقیق کتابخانه ای که با مراجعه به
کتابها ، مجلات ، اینترنت ، ...و در کل کتابخانه های مختلف مطالب جمع آوری شد .
ابزار گرد آوری داده ها
فیش برداری
محدود یتهای تحقیق
از
جمله مشکلات و محدودیتها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- کمبود
منابع 2- نبود وقت و فرصت کافی برای جمع آوری اطلاعات 3 – بی اطلاعی برخی مسولسن
کتابخانه ها از منابع موجود برای تحقیق 4 – کمبود گتابخانه و مراکز تحقیق برای
استفاده 5 – عدم همکاری مسئولین برخی کتابخانه ها برای امانت دادن کتاب و مجله 6 –
کافی نبودن مراکز برای جمع آوری اطلاعات.
نتیجه تحقیق
موانع
خلاقیت در محیط خانواده
1.
تأکید بیش
از حد والدین بر هوش و حافظه ی کودک
2. ایجاد رقابت میان کودکان
3. تأکید افراطی بر جنسیت
کودک
4. قرار دادن قوانین خشک و
دست وپاگیر
5. عدم آشنایی والدین با
مفهوم واقعی خلاقیت
6. انتقاد مکرر از رفتارهای
کودک
7. بیهوده شمردن تخیلات کودک
8. عدم شناسایی علائق درونی
کودک
9. عدم وجود حس شوخ
طبعی در محیط منزل
10. تحمیل
نقش بزرگ سال به کودک.
والدینی که کودکان
خود را به مطالعه کردن تشویق کردن و آنها را عادت میدهند و با فراهم آوردن شرایط مناسب، سهیم
کردن آنها در ارائه راه حلها و نظرخواهی و پذیرفتن ایدههای نو، در رشد
خلاقیت فرزندان خود تاثیر بسزایی دارند.
موانع خلاقیت را میتوان
به سه دسته تقسیم کرد: فردی، اجتماعی و سازمانی.
موانع فردی خلاقیت: نداشتن
اعتماد به نفس و ترس از انتقاد و شکست، تمایل به همگونی و عدم تمرکز ذهنی ازمهمترین آنها
است. به طور کلی موانع فردی خلاقیت شامل موارد زیر است:
نداشتن اعتماد به نفس، دلسرد
شدن، تأکید بر عادتهای پیشین، محافظهکاری، وابستگی و جمود فکری، نبود تمرکز ذهنی،
استفاده نکردن از طرفین مغز، مقاوم نبودن، کمرویی، انعطافپذیر نبودن.
وقتی یک عمل و فکر نو از فرزند سر می زند تشویق والدین شرایط رشد
او در خلاقیّت را فراهم می کند به تجربه
اثبات شده است توجه بیش از اندازه معمول والدین
به فرزند
حتی در حد افراطی خلاقیّت را از آنها سلب کرده است و اعتماد به نفس آنها سرکوب شده بر عکس والدینی که در ظاهر چندان توجهی
به فرزند نداشته و آزادی عمل آنها را
نگرفته اند و فقط از دور نظاره گر اعمال آنها
بوده اند در
زمینه خلاقیت شاهد پیشرفت قابل توجهی از جانب آنها بوده اند .
کودکانی خلاقند که
کاوش کنند و بیازمایند ، با استفاده از زبان و بازی به جهان خود معنا ببخشند ، مدت
طولانی بر روی یک تکلیف تمرکز کنند . به آشفتگی نظم بدهند و با پدیده قدیمی و آشنا
کاری تازه کنند.
بین فرایند خلاق و
بازی ارتباطها و همپو شانیهای بسیاری وجود دارد . در حقیقت بازی غالبا بخشی از
فرایند خلاق است . بازی انعطاف پذیری و مهارتهای حل مساله را که برای خلاق بودن
لازم است تقویت می کند . روحیه بازی کردن به تخیل پر و بال می دهد.نفاشی به کودک
این امکان را می دهد که در رنگ و نور کاوش کند. رنگ ها را بیاموزد ، روش های بکار
بردن رنگ را درک کندو با آموختن آنها را برای مقاصد خود بکار گیرد. .... توانایی
کار کردن با رنگ و طراحی دقیق به تدریج با هم همراه می شود ( رشد استعداد نقاشی)
مشخصه فرایند خلاق
خطر کردن است و آزمودن و تجربه کردن ، لذا شکستهای ظاهری برای فرایند خلاق اهمیت
حیاتی دارد چرا که اگر کودک از قبل نتیجه را بداند حس خلاقیتش بر انگیخته نمی شودو
بدنبال کشف چیز تازه نمی رود. اشتباهات اهمیت دارد زیرا تفکر را به سمت جلو هدایت
می کند.
اگر بخواهیم کودک
خلاق باشد لازم است مطمئن باشیم که کودک احساس با ارزش بودن می کند و به خاطر خود
پذیرفته شده است .پس محیط باید این احساس را ایجاد کند.
...
ارائه راهکار
- تفکر خلاق را با ارزش بدانید.
- کودکان را به محرک های محیطی حساس تر کنید.
- به کودکان یاد دهید که تفکر خلاق خود را معتبر بدانند.
- عقاید غیرعادی باید مورد احترام قرار گیرد و ارزش آن برای کودکان روشن شود.
-
باید به کودکان نشان داد که عقایدشان دارای ارزش است و عقایدی که امکان
اجرای آن
در کلاس میسر باشد، پذیرفتنی است.
- فراهم آوردن شرایطی که کودکان به فعالیتهای گروهی ترغیب شوند، به تبادل
افکار و نظریات خود بدون هیچگونه ترسی بپردازند.
- گوش کردن به موسیقی، زیرا موزن بودن موسیقی به تلطیف شدن روحیه و در
نهایت به پرورش خلاقیت کمک می کند.مثال: پخش سرودهای کودکانه در ساعات
مشخص
- تقویت حافظه، هر قدر حافظه قوی تر باشد اطلاعات متمرکزتر و طبقه بندی
شده تر است و هر قدر حافظه ضعیف تر باشد،اطلاعات پراکنده تر می شود. مثال:
حفظ کردن اشعار، آیات قرانی و ... می تواند به تقویت حافظه کمک کند.
- ایجاد روحیه پرسش از خود به گونه ای که به هر
پدیده ای که می بینند با دقت بنگرند و به طور مستمر از خود بپرسند چه خواصی و نظمی را
داراست. حتی در مورد پدیده های نا منظم.
- تقویت قدرت تخیل و تصویر سازی ذهنی مثال: طرح معما یا تجسم موقعیتهای مختلف
مکانی و زمانی به صورت واقعی یا غیر واقعی.
- براي پرسش هاي
آنان بايد
اهميت قائل شده و آنان را راهنمايي نمود تا خود جواب پرسش ها
را بيابند .
( تقويت روحيه پرسشگري و كنجكاوي )
- گاهي اوقات
بدون اين كه
تهديدي از جهت نمره ، ارزش يابي و يا انتقاد در كار باشد بايد كودكان را آزاد گذاشت تا كارهايي را كه خودشان مي خواهند
انجام دهند .
- هرگز نبايد در
مورد رفتار
آنان بدون اين كه علل و نتايج آن مشخص شود ، قضاوت نمود .
منابع
1. خلاقيت در
آموزش و پرورش ( تهديدها و فرصت ها ، ارائه راه حل هاي پيشنهادي )تهيه
كننده : عبدالرحمن جرجاني ، معاون آموزش
و پرورش آق قلا -برگرفته از سايت
http://www.golestanier.ir
2. همشهریآنلاین -
بهارک طالبلو*كارشناس ارشد برنامه ريزي آموزشي
3. خلاقیت و شیوه
های نو در اندازه گیری آن، مجله پژوهش های روانشناختی، دوره دهم شماره
۱ و ۲، جمال عابدی
4. کتاب کلاس خلاقیت - سلیمانی ،افشین "کلاس خلاقیت " انتشارات انجمن اولیاء و مربیان . :تابستان
1381
5.
خلاقیت و نوآوری، روزنامه همشهری، شماره ۳۷۳۰، سال سیزدهم تیرماه ۱۳۸۴
6.
کتاب تشویق خلاقیت و تخیل در کودکان(کودک رو به رشد 6)،دکتر
برنادت دافی، ترجمه مهشید یاسائی
7.
کتاب روشهای پرورش خلاقیت در نظام آموزشی، دکتر سید محمد
میر کمالی ( استاد دانشگاه تهران)- دکتر عباس خورشیدی ( دانشیار دانشگاه امام علی
ع )
8.
کتاب زمینه روانشناسی جلد اول ،تالیف ریتال اتکنیستون ،
ریچارد اتکنیستون و ارنست هیلگارد، ترجمه دکتر محمد نقی براهنی
